تیزاب سلطانی چیست و ترکیبات آن کدامند
تیزاب سلطانی یا Aqua Regia (در لاتین به معنای «آب شاهانه») یکی از معروفترین و قدرتمندترین مخلوطهای شیمیایی در علم شیمی است. دلیل این نامگذاری، توانایی منحصربهفرد این ماده در حل کردن فلزات نجیب مانند طلا و پلاتین است که در اسیدهای خالص و معمولی حل نمیشوند.
در ادامه به بررسی علمی، ساختار شیمیایی و روش ساخت آن (با رعایت نکات ایمنی شدید) میپردازیم.
ماهیت شیمیایی تیزاب سلطانی
تیزاب سلطانی یک محلول بسیار خورنده و دود کننده است که از ترکیب دو اسید قوی معدنی به دست میآید:
- اسید نیتریک (HNO3): به عنوان یک اکسید کننده قوی عمل میکند.
- اسید کلریدریک (HCl): یونهای کلر لازم برای تشکیل کمپلکسهای محلول را فراهم میکند.
فرمول واکنش ساخت:
وقتی این دو اسید با هم ترکیب میشوند، واکنش شیمیایی زیر رخ میدهد:
HNO3+3HCl→NOCl+Cl2+2H2O
در این واکنش، نیتروزیل کلرید (NOCl) و گاز کلر (Cl2) تولید میشوند که باعث ایجاد رنگ زرد یا نارنجی تیره و بوی بسیار تند و خفهکننده تیزاب میشوند.
چگونه تیزاب سلطانی درست کنیم؟ (دستورالعمل فنی)
هشدار بسیار مهم: ساخت تیزاب سلطانی فقط باید توسط افراد متخصص، در محیط آزمایشگاهی، زیر هود شیمیایی و با تجهیزات کامل (دستکش ضد اسید، شیلد صورت و روپوش مخصوص) انجام شود. بخارات حاصل از این ماده میتواند باعث سوختگی آنی ریه و کوری شود.
نسبت ترکیب تیزاب سلطانی
نسبت استاندارد برای ساخت تیزاب سلطانی ۱ به ۳ است:
- ۱ واحد اسید نیتریک غلیظ (Concentrated Nitric Acid – حدود ۶۵-۷۰٪)
- ۳ واحد اسید کلریدریک غلیظ (Concentrated Hydrochloric Acid – حدود ۳۲-۳۷٪)
مراحل ساخت تیزاب سلطانی
- ظرف مناسب: همیشه از ظروف شیشهای پیرکس (بورس سیلیکات) استفاده کنید. پلاستیکها و فلزات به سرعت توسط این اسید نابود میشوند.
- ترتیب اختلاط: ابتدا اسید کلریدریک را در ظرف بریزید.
- اضافه کردن اسید نیتریک: اسید نیتریک را به آرامی به اسید کلریدریک اضافه کنید.
- تغییر رنگ: محلول ابتدا بیرنگ است، اما پس از چند ثانیه به رنگ زرد و سپس نارنجی تیره در میآید و بخارات سرخرنگی از آن خارج میشود.
تیزاب سلطانی چگونه طلا را حل میکند؟
طلا به تنهایی با هیچکدام از این اسیدها واکنش نمیدهد. اما در تیزاب سلطانی:
- اسید نیتریک مقدار بسیار ناچیزی از اتمهای طلا را اکسید میکند.
- یونهای کلر (از اسید کلریدریک) بلافاصله با این اتمهای اکسید شده واکنش داده و مادهای به نام اسید کلروئوریک (HAuCl4)تولید میکنند که در آب محلول است. این همکاری دو جانبه باعث میشود طلا به تدریج در اسید ناپدید شود.
کاربردهای تیزاب سلطانی
- استخراج طلا: بازیافت طلا از قطعات الکترونیکی و بردهای کامپیوتری.
- خالصسازی فلزات: تولید طلای با عیار ۹۹.۹۹٪.
- تمیزکاری آزمایشگاهی: برای پاک کردن ظروف شیشهای از آلودگیهای آلی و فلزی بسیار سخت.
برای ساخت تیزاب سلطانی (Aqua Regia)، دقت در نسبتها و ترتیب اختلاط حیاتی است. در اینجا دستورالعمل دقیق را در قالب جدول برای شما آماده کردهام:
جدول دستورالعمل ساخت و استانداردهای تیزاب سلطانی
| پارامتر | توضیحات فنی و مقدار | ملاحظات ایمنی |
| ترکیبات اصلی | اسید کلریدریک (HCl) + اسید نیتریک (HNO3) | هر دو باید غلیظ (آزمایشگاهی) باشند. |
| نسبت حجمی | ۳ واحد HCl به ۱ واحد HNO3 | نسبت را دقیق رعایت کنید (مثلاً ۷۵ میلیلیتر کلریدریک و ۲۵ میلیلیتر نیتریک). |
| ترتیب اختلاط | افزودن اسید نیتریک به کلریدریک | هرگز برعکس انجام ندهید؛ اسید را به آرامی و از لبه ظرف اضافه کنید. |
| ظرف مناسب | شیشه پیرکس یا بورسی سیلیکات | از ظروف فلزی یا پلاستیکی ارزانقیمت استفاده نکنید. |
| زمان آمادهسازی | بلافاصله قبل از مصرف | این محلول ناپایدار است و نمیتوان آن را برای مدت طولانی انبار کرد. |
| رنگ نهایی | زرد روشن تا نارنجی تیره | تغییر رنگ نشانه شروع واکنش شیمیایی و تولید گازهای فعال است. |
مراحل گامبهگام ساخت (پروتکل عملیاتی)
- آمادهسازی محیط: ابتدا هود شیمیایی را روشن کنید. اگر هود ندارید، حتماً در فضای کاملاً باز و در جهت باد بایستید.
- اندازهگیری: مقدار ۳ واحد از اسید کلریدریک غلیظ (مثلاً ۳۰۰ میلیلیتر) را در بشر شیشهای بریزید.
- ترکیب: مقدار ۱ واحد اسید نیتریک غلیظ (۱۰۰ میلیلیتر) را بسیار آرام به ظرف اضافه کنید.
- صبر: حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه صبر کنید تا محلول شروع به تغییر رنگ دهد و بخارات نارنجی خارج شود. حالا تیزاب آماده “خوردن” طلاست.
جدول هشدارهای بحرانی (بسیار مهم)
| خطر | راه پیشگیری | اقدام اضطراری |
| بخارات سمی | استفاده از ماسک فیلتردار نوار مشکی (ضد اسید) | خروج فوری از محل و تنفس هوای آزاد |
| پاشش به چشم | استفاده حتمی از عینک محافظ (گوگل) | شستشوی چشم با آب روان به مدت ۲۰ دقیقه |
| انفجار ظرف | هرگز درب ظرف را نبندید | در صورت بسته بودن درب، از راه دور با احتیاط آن را باز کنید |
| تماس پوستی | استفاده از دستکشهای ضخیم PVC یا نیتریل | شستشوی فوری با محلول رقیق جوششیرین و سپس آب فراوان |
مدیریت پسماند پس از اتمام کار (نکات ایمنی و دفع پسماند)
زمانی که کارتان با تیزاب تمام شد (مثلاً طلا را در آن حل کردید)، محلول همچنان به شدت اسیدی و خطرناک است. برای خنثیسازی:
- محلول را با مقدار زیادی یخ یا آب سرد رقیق کنید (اسید را به آب اضافه کنید).
- کمکم به آن کربنات سدیم (جوش شیرین) اضافه کنید تا زمانی که دیگر حباب (گاز CO2) تولید نشود.
- پایداری: تیزاب سلطانی خیلی زود خاصیت خود را از دست میدهد. بنابراین باید به مقدار نیاز و “تازه” ساخته شود.
- انفجار: هرگز درب ظرف حاوی تیزاب سلطانی را محکم نبندید، زیرا تولید گازهای کلر و نیتروزیل کلرید باعث بالا رفتن فشار و انفجار ظرف میشود.
- دفع: برای دور ریختن، باید ابتدا اسید را با مقدار بسیار زیادی آب رقیق کرده و سپس با یک ماده بازی (مثل جوش شیرین یا آهک) خنثی کنید تا pH آن به محدوده بیخطر برسد.
فرسان شیمی تامین کننده اسید نیتریک ، ارائه دهنده بهترین قیمت اسید کلریدریک در ایران .
برای مشاوره خرید اسید کلریدریک و دریافت آنالیز اسید کلریدریک با ما در تماس باشید .
کلمات کلیدی : تیزاب سلطانی و طلا – طرز تهیه تیزاب سلطانی – قیمت تیزاب سلطانی – تیزاب سلطانی چیست ؟ – خرید تیزاب سلطانی – قیمت تیزاب سلطانی – تولیدکننده تیزاب سلطانی – واکنش تیزاب سلطانی با طلا – کاربرد تیزاب سلطانی چیست – تیزاب را از کجا بخریم – خرید تیزاب سلطانی دیجی کالا – فرمول تیزاب سلطانی – تیزاب سلطانی چه فلزاتی را حل میکند – خرید تیزاب سلطانی دیجی کالا – خرید سنگ محک و تیزاب سلطانی – خرید اسید تیزاب سلطانی – خرید محلول تیزاب سلطانی – خرید تیزاب سلطانی در شیراز – خرید تیزاب سلطانی اصفهان – خرید تیزاب سلطانی در کرج – خرید تیزاب سلطانی در مشهد – تیزاب سلطانی چیست و ترکیبات آن کدامند
